Gemi operasyonları sonucu ortaya çıkan atıkların illegal yollarla deniz ortamına boşaltılması, gemi kaynaklı deniz kirlenmesinin en büyük bölümünü oluşturmaktadır. Gemilerden illegal boşaltmaların; izleme, tespit ve cezalandırma yoluyla önlenmesinde dünyanın karşı karşıya olduğu çaresizlik, ilgili uluslararası ve bölgesel kuruluşlarla ülkeleri, gemi atıklarının limanlarda alınması faaliyetlerinin etkinleştirilmesi yoluyla illegal boşaltmaların önlenmesine yöneltmiştir. Başta Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) olmak üzere, deniz çevresinin gemi kaynaklı kirlenmeden korunması ile görevli evrensel kuruluşlar ve AB gibi bölgesel oluşumlar, bu konuda bazı tedbir ve uygulamalar geliştirmişlerdir. Bu çalışmaların sonucu olarak MARPOL Sözleşmesi?nin ilgili hükümleri evrensel seviyede, Barselona ve Bükreş sözleşmeleri ilgili hükümleri bölgesel seviyede uygulanacak kurallar olarak ortaya çıkmıştır. Bütün bunların yanısıra, deniz çevresinin korunması konusundaki titizliği ve IMO gibi evrensel örgütleri de yönlendirebilmesi ile dikkat çeken AB?nin konu hakkındaki müktesebat ve uygulamaları, bölgesel seviyede uygulanır hale gelmiştir. Katılım sürecinde bir aday ülke olması nedeniyle uyum ve uygulama görevi olan Türkiye için, bu kurallar ayrı bir önem taşımaktadır. ?Gemi kaynaklı atıklar ve yük artıkları için liman alım tesisleri hakkında 2000/59/EC sayılı direktif?, konu hakkında başlıca AB müktesebatını oluşturmaktadır. 2000/59/EC sayılı direktif, gemilerden atık alımı konusunda MARPOL Sözleşmesi hükümlerinin yerine geçecek yeni esaslar getirmemiş, onu tamamlayacak ve etkin uygulanmasını sağlayacak bazı yeni uygulama esasları belirlemiştir. Aşağıda 2000/59/EC sayılı direktifin ana esasları hakkında bilgi verilmektedir. Amaç ve kapsamDirektifin amacı; gemi kaynaklı atıkların ve yük artıklarının liman atık alım tesislerinin varlığını ve kullanımını iyileştirmek suretiyle denize boşaltılmasını azaltmak ve bu şekilde deniz ortamının korunmasını sağlamak olarak belirlenmiştir. Direktifin genel çerçevesine bakıldığında, AB?nin, deniz ortamının korunmasının, gemilerin ürettiği atıkların ve yük artıklarının denize tahliyesini azaltmak suretiyle artırılabileceği ve bunun gerçekleştirilebilmesi için, alım tesislerinin varlığının ve kullanımının sağlanması, uygulama rejiminin iyileştirilmesinin gerektiği yönündeki prensibinin direktif hükümlerine yansıtıldığı, bu amaçlara yönelik somut ve etkin uygulama esasları getirildiği görülmektedir.Her türlü savaş gemisi, yardımcı savaş gemisi ve bir devletin sahip olduğu ve sadece ticari olmayan hizmetlerde kullanılan gemiler dışındaki balıkçı gemileri ve gezi tekneleri de dahil, üye devletlerin limanlarına gelen veya bu limanlarda işletilen tüm gemiler bayraklarına bakılmaksızın direktifin amaçları ve uygulanması bakımından kapsam içine alınmıştır. Atık alım tesisleriAB, uygulamanın etkinliğinin sağlanmasında en önemli unsurun yeterli alım tesisleri olduğunu, yeterli liman atık alım tesislerinin, en büyük ticaret gemisinden en küçük gezi teknesine kadar, tüm kullanıcıların ihtiyaçlarını gereksiz gecikmeye sebebiyet vermeksizin karşılayabilecek tesisler anlamına geldiğini, gerektiğinde mobil alım üniteleri ile desteklenmek suretiyle bu seviyeye ulaşılması gerektiğini, yeterli alım tesisi sağlamanın yanı sıra bu tesislerin usulüne uygun ve yeterli şekilde kullanılması için gereken tüm hizmetlerin ve diğer tamamlayıcı işlemlerin de sunulması gerektiğini düşünmektedir. Bunun sonucu olarak üye devletlere, gemiler için gereksiz gecikmeye sebep olmaksızın, liman kullanıcılarının operasyonel ihtiyaçları, limanın büyüklüğü ve coğrafi konumu, limana uğrayan gemilerin tipi ve direktifte belirtilen muafiyetler göz önünde bulundurulmak suretiyle limanı normal olarak kullanan gemilerin ihtiyaçlarına karşılık verecek şekilde liman atık alım tesislerinin hizmete sunulmasını ve limanı kullanan gemilerin ürettiği atıkların ve yük artıklarının alınmasını sağlama yükümlülüğü verilmiştir.Atık yönetim planlarıDirektifle MARPOL Sözleşmesi?nin ilgili hükümlerinin etkin uygulanması için getirilen diğer bir tedbir de, atık alım ve elleçleme planlarıdır. İlgili taraflar ile özellikle liman kullanıcıları ya da bunların temsilcileri ile yapılan istişareleri takiben, direktifin hükümleri göz önünde bulundurulmak suretiyle, her bir liman için uygun, direktifin ekinde belirtilen esaslara göre bir atık alım ve elleçleme planı oluşturulacak ve uygulanacaktır. BildirimlerBildirimler uygulamanın etkinliğini sağlayacak önemli tedbirlerden biridir. AB, liman atık alım tesislerinin etkinliğinin, gemilere atık alım tesislerini kullanma ihtiyaçlarını bildirme zorunluluğu getirilerek iyileştirilebileceğine ve bu bildirimin aynı zamanda etkin şekilde planlanan atık yönetimi için bilgi de sağlayabileceğine inanmaktadır. Direktifle, 12 veya daha az yolcu taşıyan gezi tekneleri ve balıkçı gemileri hariç, AB içindeki bir limana gitmek için yola çıkan tüm gemilerin kaptanlarına direktifin ekindeki forma uygun olarak direktifte belirtilen sürelerde, atık ve yük artıkları konusunda bildirimde bulunma zorunluluğu getirilmiştir. Atıkların verilmesiDirektifin atıkların verilmesi konusundaki hükümleri, gemilerin ürettiği atıkların denize boşaltılmasının, tüm gemilere limanı terk etmeden önce atıklarını liman atık alım tesislerine verme zorunluluğu getirilmek suretiyle azaltılabileceği prensibi çerçevesinde şekillendirilmiştir. Bunun sonucu olarak, bir AB limanına uğrayan geminin kaptanına, limandan ayrılmadan önce, geminin ürettiği tüm atıkları liman atık alım tesisine teslim etme yükümlülüğü getirilmiştir. Bu yükümlülüklere, özel durumlarda bazı istisnalar getirilmiştir.Atık alımı için ücretlerGemilerden atık alımı için ücretler, uygulamanın en önemli bölümüdür. AB, ücretlerin belirlenmesi ve bu konudaki uygulamaları yönlendiren bazı temel prensipler geliştirmiştir. Bu prensipler özetle; ?kirleten öder? kuralı ışığında bertaraf da dahil, liman atık alım tesislerinin masraflarının gemiler tarafından karşılanmasını, bu masraflara atık vermeyenler de dahil tüm gemilerin katkıda bulunmasını, ücret sisteminin gemilerin ürettiği atıkların denizlere atılmak yerine limanlara verilmesini teşvik edici nitelikte adil ve şeffaf olmasını, ürettiği atık miktarı düşük olan gemilerin daha olumlu işleme tabi tutulmasını öngörmektedir. Muafiyet ve istisnalarDirektif, gemilerden atık alımı konusundaki MARPOL Sözleşmesi hükümlerinin uygulanması kapsamında katı kurallar getirmesinin yanı sıra, gereksiz külfet altına girilmesini önlemek için, limanlar arasında sık ve düzenli sefer yapan gemilere bazı muafiyetler tanınmasını serbest bırakmıştır. Bu maksatla üye devletlere, bu gemileri direktifin bildirim, atık verilmesi ve ücret ödeme yükümlülüklerinden muaf tutabilme yetkisi verilmiştir. Türkiye?nin uyumu26 Aralık.2004 tarih ve 25682 sayılı Resmi Gazete?de yayımlanarak yürürlüğe giren ?Gemilerden atık alınması ve atıkların kontrolü yönetmeliği?nin hazırlanış amaçlarından biri de, konu hakkında başlıca AB müktesebatı olan 2000/59/EC sayılı direktife uyumdur. Ancak, yönetmelik bazı konularda direktif hükümlerini tam olarak yansıtmamaktadır. Uyumsuzluk olarak nitelendirilebilecek önemli konular; kargo artıklarının kapsama alınmamış ve alınmasının yasaklanmış olması, devlet gemileri ve askeri gemiler ile askeri limanların kapsam içinde gözükmesi, atık alım tesislerinin yeterlilik prensiplerinin belirlenmemiş olması, ön bildirim usul ve esaslarına yer verilmemesi, atık yönetim planlarının hazırlanma prensiplerindeki temel farklılıklar ve ücretlendirme sistemidir. Yönetmeliğin yanı sıra, 2872 sayılı Çevre Kanunu?nda da bazı direktif hükümlerine uyum sayılabilecek kurallar yer almaktadır. SonuçTurizmden, deniz taşımacılığından ve deniz ürünleri istihsalinden önemli kazanımları ve geleceğe dönük beklentileri olan Türkiye?nin, deniz çevresinin korunmasına uluslararası kuralların ve AB müktesebatının uygulanmasının ötesinde titizlik göstermesi gerektiği muhakkaktır. Kara kaynaklı kirlilik, çevre denizlerimizin kirlenmesinde en büyük rolü oynamakla birlikte, gemilerden illegal boşaltmalardan kaynaklanan kirliliğin de deniz trafiğinin yoğun olduğu denizlerimizde ciddiye alınması gerektiği açıktır. Ülkemizde gemilerden illegal boşaltmaları tespit edecek teknoloji destekli izleme sistemlerinin bulunmayışı ve diğer imkansızlıklar, tüm dünyada olduğu gibi gemilerden atık alımını aynı zamanda deniz kirliliğinin önlenmesinde önemli bir tedbir haline getirmiştir. AB müktesebatına tam uyumun ve titiz uygulamanın, atık alımı ve deniz kirliliği sorunlarımızı çözmemize önemli katkılar sağlayacağını düşünüyoruz.