Denize sahildar olan Avrupa Birliği (AB) üyesi ülkeleri ile Kanada ve Rusya Federasyonu’nun taraf olduğu Paris Liman Devleti Denetimi Mutabakat Muhtırası (Paris MOU) kapsamında yeni liman devleti denetimi rejimi 1 Ocak 2011 tarihinde yürürlüğe girecek. AB müktesebatında yeni denetim rejimine temel oluşturan yasal çerçeve Erika III deniz emniyeti paketi olarak adlandırılan müktesebat içerisinde yer alan ve 28 Mayıs 2009 tarihinde AB Resmi Gazetesi’nde yayımlanarak yürürlüğe giren Liman Devleti Kontrolü Hakkında 2009/16/EC Sayılı Direktif ile oluşturuldu. 2009/16/EC Sayılı Direktif ile daha önceki dönemde AB üyesi ülkelerde liman devleti denetimi konusundaki usul ve esasları belirleyen 1995/21/EC Sayılı Direktif yürürlükten kaldırılarak, liman devleti denetimi sisteminde köklü değişiklikler yapıldı. AB müktesebatı çerçevesinde yapılan bu değişiklikler Mayıs 2009 ayında İzlanda’da yapılan Paris MOU Komite toplantısında kabul edilerek, AB üyesi olmayan Paris MOU üyeleri için de bağlayıcı hale getirildi. Direktife göre uygulama 1 Ocak 2011 tarihinde başlatılacak. Mevcut denetim rejimindeki bazı esasları koruyan yeni denetim rejiminin deniz ticaret filomuzu etkileyecek temel uygulamalarını gözden geçirmek istiyoruz.

Yeni denetim rejiminin amaç ve hedefleri

Genel amaç olarak AB sularında alt standart gemi işletmeciliğinin azaltılmasını benimseyen yeni denetim rejimi ile AB üyesi ülkelerin sularında aşağıdaki özel amaçların gerçekleştirilmesi öngörülmektedir;

·         Tüm ülkelerin bayraklarını taşıyan gemilerin uluslararası ve topluluğun deniz emniyeti, deniz güvenliği, deniz çevresinin korunması ve gemide çalışma ve yaşam koşulları konularındaki kurallarına uyumun artırılması,

·         Paris MOU bölgesinde liman devleti denetimi için ortak kriterler oluşturulması ve denetim ve tutma usullerinin uyumlaştırılması,

·         Toplulukta ve Paris MOU bölgesinde, gemilerin risk profillerine göre belirlenecek periyotlar temelinde yüksek riskli gemilerin detaylı ve daha sık aralıklarla denetimini esas alan ve tüm gemilerin denetimini hedefleyen bir denetim rejimi uygulanması.

Yeni denetim rejimi

Yeni denetim rejiminde denetim yöntemi ve sıklığı geminin yüksek, standart ve düşük risk olarak sınıflandırılan risk profiline göre belirlenmektedir. Risk profilini belirleme usul ve esasları direktifin Ek-I’inde belirtilmiştir. Risk profili genel parametreler ve geçmişe dayanan parametrelerin değerlendirilmesi suretiyle tespit edilmektedir. Genel parametreler kapsamında, geminin tipi, yaşı, bayrak devletinin, klas kuruluşunun, şirketin performansları, geçmişe dayanan parametreler kapsamında daha önce Paris MOU limanlarında tutulma sayı ve nedenleri dikkate alınmaktadır.  

Paris MOU limanlarına gelen gemiler risk profilleri ve direktifin Ek-I’inde belirtilen diğer faktörler dikkate alınarak, Öncelik I ve Öncelik II olarak sınıflandırılmakta ve Ek-I’de belirtilen seçim sistemine göre belirlenen periyodik denetimler ve ek denetimler uygulanmaktadır. Üye devletlerin yıllık denetim yükümlülükleri kapsamında, limanlarına gelen tüm Öncelik I gemiler ile Topluluk ve Paris MOU bölgesi dikkate alınarak, hesaplanan yıllık toplam denetim gerekliliklerinin o ülkenin payına düşen Öncelik II gemiler asgari olarak denetlenecektir. Üye devletlerin yapmaları gereken denetimlerin gerçekleştirilmesinde yüksek risk profiline sahip Öncelik I gemilerde azami yüzde 5, yüksek risk profili dışındaki bir nedenden dolayı Öncelik I kabul edilen gemilerde ise azami yüzde 10 sapmaya yani daha az denetime izin verilmektedir. Toplulukta denetim yükümlülüklerine uyum yöntemleri ve dengelenmiş denetim kotası uygulama yöntemleri kapsamında denetim yükümlülüklerinde Üye devletlere bazı istisnalar tanınmıştır. Direktifte belirtilen bazı istisnai durumlarda üye devletler Öncelik I gemiler için denetim yükümlülüklerini erteleyebilmektedirler. Denetimlerde dikkate alınacak emniyet ve güvenlik rehberleri direktifin Ek-VI’sında listelenmiştir.

Gemi girişlerinin reddedilmesi tedbirleri

Üye devletler zorlayıcı sebepler dışında, aşağıda belirtilen kapsama giren gemilerin liman veya demir yerlerine girişine izin vermeyeceklerdir:  

·         Gemi tutulma oranı nedeniyle Paris MOU Siyah Listesi'nde olan bir devletin bayrağını taşıyan ve 1999/35/AT sayılı direktif kapsamında 36 ay içerisinde Paris MOU bölgesinde iki kereden fazla tutulan gemiler (düzenli sefer yapan Ro-Ro feribotları ve yüksek hızlı tekneler),  

·         Gemi tutulma oranı nedeniyle Paris MOU gri listesinde olan bir devletin bayrağını taşıyan ve 1999/35/AT sayılı direktif kapsamında 24 ay içerisinde Paris MoU bölgesinde iki kereden fazla tutulan gemiler (düzenli sefer yapan Ro-Ro feribotları ve yüksek hızlı tekneler).

Geminin limanlara giriş yasağı, üçüncü tutulma sonucunda geminin limanı terk etmesi ile başlayacaktır. Limanlara giriş yasağı, söz konusu yasağın başlamasından 3 ay sonra ve Direktifin Ek VIII’sinde (Paragraf 3-9) belirtilen şartlar sağlandığı takdirde kaldırılacaktır. Geminin ikinci defa limanlara giriş yasağı alması halinde bu süre 12 aya çıkacaktır.   

Geminin üçüncü defa limanlara giriş yasağı alması halinde ise yasak 24 ay sonra aşağıdaki ilave şartlar dikkate alınarak kaldırılacaktır. Bu şartları yerine getiremeyen gemilerin Topluluk liman ve demir yerlerine girişi sürekli olarak yasaklanacaktır. Ayrıca, geminin üçüncü defa limanlara giriş yasağı alması ve aşağıdaki şartları yerine getirerek bunun kaldırılması durumunda müteakip ilk tutulmada topluluk liman ve demir yerlerine girişi sürekli olarak yasaklanacaktır.  

·         Paris MOU Siyah veya Gri listeye girmeyen bir devletin bayrağını taşıyan gemiler,

·         Belgeleri 391/2009 Sayılı Tüzük kapsamında AB tarafından yetkilendirilmiş klas kuruluşlarınca verilmiş olan gemiler,

·         Direktifin Ek I’i kapsamında yüksek performans gösteren bir şirket tarafından işletilen gemiler,

·         Direktifin Ek VIII’inde (Paragraf 3-9) belirtilen şartları sağlayan gemiler.

Diğer hususlar

Liman Devleti Kontrolü Hakkında 2009/16/EC sayılı Direktif ile AB’nin ve Paris MOU’nun mevcut sisteminde; bildirim yükümlülükleri, denetim raporları, itirazlar, başvuru hakları, tamamlama denetimi, gemi denetim görevlilerinin mesleki özellikleri, bilgi paylaşımı ve işbirliği, düşük ve çok düşük performanslı şirketler listesinin yayınlanması, uygulamaların izlenmesi ve harcamaların karşılanması konularında da bazı değişiklikler yapılmıştır. Direktif ile ayrıca; THETIS olarak adlandırılan liman devleti veri tabanı oluşturularak internet üzerinden bilgilerin girilmesi imkanı sağlanmıştır.

Sonuç

Liman Devleti Kontrolü Hakkında 2009/16/EC sayılı Direktif ve bu Direktifin Paris MOU bölgesinde uygulanması kararı ile yeni bir liman devleti denetimi rejimi oluşturulmuştur. Türk bayrağının Paris MOU Siyah Listesi’nde olduğu dönemlerde, Türk bayrağını taşıyan kaliteli gemilerin de target faktör sonucu bundan etkilenmesi nedeniyle ciddi eleştiri alan mevcut sistemde köklü değişiklikler yapıldığı görülmektedir. Bayrağın cezalandırılması yerine geminin ve şirketin cezalandırılmasının daha adil olacağı yönündeki tezlerimiz tam olarak gerçekleşmemişse de bayrağın Siyah Liste’de olmasının bu bayrağı taşıyan kaliteli gemilere etkisi oldukça azalmış gözükmektedir. Yeni denetim rejiminde, AB tarafından tanınan klas kuruluşları tarafından belgelendirilen gemilerin avantajları büyük oranda korunmuştur. Bu durum ve gemilerin AB limanlarına girişinin yasaklanması tedbirleri, deniz emniyetini kendi filoları lehine ticari avantaj yaratmak amacıyla istismar ettiği yönünde AB’ne yöneltilen eleştirilerin süreceğini göstermektedir.