Türkiye’nin bilinen en ünlü deniz kaplumbağasıdır. Hatta Caretta’nın bu şöhreti Anadolu’daki diğer kaplumbağaların mevcudiyetini görmezden ya da bilmezden gelmek bir yana, zaman zaman onların yaşamlarını bile tehdit eder olmuştur. Köprülü kanyonda botla turist gezdiren rehberin bir tatlısu kaplumbağası türü olan ve nehrin kenarlarındaki banklarda güneşlenen Mauremys rivulata’ları Caretta diye müşterilerine takdim etmesi, deniz akvaryumu meraklısı bir vatandaşımızın Caretta diye bir başka tatlısu kaplumbağası türümüz olan Emys orbicularis’i akvaryumuna yerleştirmesi, üç-beş çocuğun bir kara kaplumbağası yavrusunu Caretta yavrusu diye denize sokmaya çalışmaları tanık olunan en belirgin örneklerdir. Tabi bu şöhret ona çeşitli kapıların açılmasına da neden olmuştur. Bugüne kadar yurdumuzda en fazla maddi destek bulan ve üzerine en detay çalışmaların yapıldığı tür olarak yine Caretta caretta çıkmaktadır. Doğal olarak bu çalışmalar da Caretta’nın şöhretini daha da arttırmıştır. Kim, nereden, nasıl bilsin ki Fırat ve Dicle nehirlerimizde Rafetus euphraticus denen yumuşak kabuklu bir tatlısu kaplumbağasının yaşadığını! Kaldı ki Diyarbakır’daki bir ortaokul öğrencisi Dicle Nehri’nden yakalanan bir Rafetus euphraticus’a “Caretta mı bu abi?” dedikten sonra...

Türkiye kıyıları “Chelonia Mydas” için çok önemli

“Caretta Caretta” ve “Chelonia Mydas” düzenli olarak Akdeniz’de yuva yapar. IUCN’nin 2000 yılında yayınladığı tehlike altındaki türlerin yer aldığı kırmızı listeye göre, “Caretta caretta” ciddi tehlike altında olmayan ancak yakın gelecekte nesli tükenme riski yüksek olan bir tür olarak sınıflandırılırken Akdeniz’deki “Chelonia Mydas” ciddi tehlike altında olan ve çok yakın bir tarihte nesli tükenme riski son derece yüksek olan bir tür olarak sınıflandırılmıştır. Tüm bu türler Bern Convansiyonu ve CITES altında korunmaktadır. Yapılan araştırma sonuçları gösteriyor ki, Türkiye kıyıları “Chelonia Mydas” için ilk, “Caretta Caretta” için ise Yunanistan ve Libya’dan sonra 3. en önemli yuvalama alanlarıdır. “Caretta Caretta” için Türkiye’deki en önemli kumsallar sırasıyla Dalyan, Kumluca, Belek, Kizilot, ve Anamur’dur. Bu yerler 1. derece önem taşıyan yumurtlama alanlarıdır.

Akdeniz kıyımızın toplam uzunluğu (Ekincik-Samandağı) 1577km. Ancak bunun yalnızca 481 km.’lik kısmı (30.5%) kum ve bunun yarısından azı, 221.1 km.’lik kısmı kaplumbağaların yuvalama yeri olarak kullanılmaktadır. Türkiye’de deniz kaplumbağalarının yuvalama alanları iki büyük tehlike ile karşı karşıyadır. Bazı kumsallar turizmle alakalı problemlerle yüz yüzeyken, çoğu yer ise yasal olmayan kum transferi ve ağır araçların kumsallarda kullanımı gibi belli başlı yerli halk aktivitelerine maruz kalmaktadır. Yuvalama alanları nispeten daha az zarar gören alanlar arasındadır.

Yumurta alanları korunmalı

Türkiye’de deniz kaplumbağasına ilk ilgi 1980’lerde başladı. Halkın farkındalığı ve uluslararası konvansiyonlarla 1990’larda araştırmalarda önemli bir artış yaşandı. Ancak izleyen yıllarda bu araştırmalara ilgi gittikçe azaldı ve 1987’den beri deniz kaplumbağalarını korumaya yönelik gözle görülür ilerlemeler kaydedilse de bunlar yeterli olmadı. Yeterli çalışmalar yapılmadı. Büyük bir çaba ve bütçe gerektiren deniz kaplumbağası üzerine yapılan çalışmalarda, öncelikleri önemli yuvalama alanlarına kaydırmak hem gereken emeği düşürecek, hem de deniz kaplumbağaları için daha etkili ve uzun süreli koruma planlarının oluşmasını sağlayacaktır. Stratejik planlar, kurallar ve kontroller olmadan şüphesiz ki bu önemli yumurtlama alanlarının durumları kötüleşecektir.

Gerekli koruma önlemlerinin çoğu 1.Bölge önem taşıyan bölgelerde uygulanmıyor. Bu bölgelerde deniz kaplumbağalarını ve onların yumurtalarını bıraktıkları sahilleri korumak amacı ile daha birçok önlem alınabilir. Yasal olamayan kum çıkarma işlemi yumurtlama alanı olan kumsallarda durdurulmalı. Küçük ve yetişkin kaplumbağalar üzerindeki suni ışık kaynaklarının düzen bozucu etkileri üzerine daha fazla araştırma yapılmalı. Kumsalları kullanan yerli halk ve turistler için eğitim programları düzenlenmeli ve kumsal kullanımı için daha sert kurallar uygulanmalı. Ek olarak zararın fazla olduğu bölgelerde yuva koruma prosedürleri uygulanmalı. Balık avlanmasının neden olduğu deniz kaplumbağası ölümleri araştırılmalı ve gerekli önlemler alınmalı. Asıl odak noktası önem sırasına göre ilk sıradaki yuva alanlarına yönelmeli ancak diğer alanlar da koruma altına alınmalı. “Chelonia Mydas”  daha kritik bir durumda olduğundan, bu türe özel koruma önlemleri alınmalı.

Unutulmamalıdır bir gün değil, her gün çevre….

Kaynaklar

Caretta caretta. Sualtı Dünyası Dergisi

Doç.Dr.Ertan TAŞKAVAK (E.Ü. Su Ürünleri Fakültesi;( taskavak@sufak.ege.edu.tr)

Tahsin CEYLAN (tceylan@vakifbak.com.tr)

A review of sea turtle nesting activity along the Mediterranean coast of Turkey Canbolat Ali F.

Kara fotolar. EKAD Ekolojik Araştırmalar Derneği Arşivi.