İşçi sağlığı ve iş güvenliğinde amaç, işyerlerinde çalışanların korunmasıdır. İşyerlerinde iş kazaları ve meslek hastalalıklarını önlemek ve çalışanların sağlıklı ve güvenli ortamda çalışmalarını sağlamak temel ilkedir. Günümüzde sanayileşmiş ve sanayileşmekte olan ülkelerde sanayide çalışanların sayısındaki hızlı artış beraberinde çalışanların bir takım sağlık ve iş güvenliği sorununu getirmiştir. Sanayileşmiş ülkeler içinde bulunduğumuz yüzyılda işçi sağlığı ve iş güvenliği konusunda ciddi çabalar harcamak zorunda kalmışlardır. Bu ülkelerin hemen hemen hepsi iş kazalarını ve meslek hastalıklarını en düşük düzeyde tutmak için çabalamakta ve bu konuda eğitim ve kontrole önem vermekte, ayrıca bu konuyla ilgili olarak işyerlerinde gerekli önlemlerin alınmasını sağlamak amacıyla işyerlerini yoğun denetim altında tutmaktadırlar. Uluslararası çalışma verilerine göre dünyada her yıl ortalama 50 milyon iş kazası olmakta, bu kazalar nedeniyle yaklaşık 10 000 kişi ölmekte, 1.5 milyon kişi de sürekli iş göremezlik nedeniyle üretim dışında kalmaktadır. Gelişmiş sanayi ülkelerinde her yıl çalışan on kişiden biri iş kazası geçirmektedir. Ülkemizde her yıl 95 bin iş kazası olmaktadır. Bu kazalar nedeniyle Türkiye?de her yıl iş kazalarında 1500 kişi yaşamını yitirirken, 3000?den fazla kişi sakat kalmakta, 88 bin kişide geçici iş göremezlik nedeniyle üretim dışında kalmaktadır. Her yıl ortalama 2 milyon iş günü yitirilmektedir. İş kazalarında Avrupa ülkeleri arasında birinci, dünyada ise üçüncü sırada yer almaktayız. Ekonomik anlamda yanlızca SSK?ya maliyeti 14 milyar YTL üzerinde olan iş kazaları tüm ülke ekonomisine olan maliyeti ise çok daha büyük olduğu açıktır.Türkiye?de Tersaneler ve KazalarTürkiye gemi sanayinde son yıllarda oldukça büyük ilerlemeler kaydetmiştir. Tersane sayısında, verilen gemi saparişleri sayısında ve buna bağlı istihdamda artışlar olmuştur. 2002 yılında dünyada 23. sırada olan Türkiye gemi inşa sektöründe, 2008 yılı ekim ayı yılı itibarı ile sipariş sayısı bakımından sonra dünya 5?inciliğine yükselmiştir. Ülkemizde 2002 yılında 37 olan tersane sayısı, 2008 yılı ekim ayı yılı verilerine göre faal 92 adet tesis mevcut olup bunların 55 adeti tersane, 37 adeti tekne imal tesisidir. Yat imalatında A.B.D. ve Kanada?dan sonra 2256 m boy ile dünya 3?üncülüğüne yükselmiştir. Yatırım devam eden tesis sayısı 65 adet olup, bunların 58 adedi tersane, 7 adeti tekne imal tesisidir. Tuzla bölgesinde 51 adet gemi inşa tesisi mevcuttur. Bunların 51 adeti tersane, 27 adeti tekne imal yeridir. Doğrudan tersane çalışan sayısı 2002? de 13 bin kişi iken, bu rakam 2008 Ekim ayı itibari ile 35 bin 42 kişiye ulaştı. Yan sanayi ile birlikte gemi inşa sektöründe çalışan 2002?de 30 bin iken bu rakam 2008?de 100 bini aşmaktadır. Gemi İnşa ve Tersane işi ağır ve tehlikeli işler sınıfıdadır. Muhtemel tehlikelerin araştırılması ve standartların izlenmesi ve tavsiye edilen kuralların uyulması ile yaralanma, sakatlanma ve bakanlığın vereceği cezalarda azalma olabilir. Tersanlerde kaza ve hastalanma oranı inşaat ve fabrikalardaki kaza ve hastalanmanın iki katıdır. Tersane işi en tehlikeli işlerdendir. Bu sektör daha çok gözlem altında olmalıdır. Çünkü bakanlık ölüm, kaza ve hastalıkların önlenmesi veya azaltılması için tersane stratejik planın hedeflemelidir.Gemi İnşa Sanayisinin yoğun olduğu Tuzla?da bu yılın ilk 6 ayında 33 bin 480 çalışandan 13?ü yaşamını yitirmiştir. 2000 yılında 5 bin çalışandan 4?ü, 2001 yılında 5 bin 750 çalışandan 1?i, 2002 yılında 13 bin 545 çalışandan 5?i, 2003 yılında 14 bin 150 çalışandan 3?ü, 2004 yılında 14 bin 750 çalışandan 6?sı, 2005 yılında 24 bin 200 çalışandan 7?si, 2006 yılında 28 bin 500 çalışandan 10?u ve 2007 yılında 33 bin 480 çalışandan 12?si yaşamını yitirmiştir. Ekim 2008 sonu itibari ile 35 bin 42 çalışandan 25 kişi iş kazsı sonucu hayatını kaybetmiştir. Tablo 1, 2 ve 3 de kaza sayısı, oranları ve kazaların meydana geldiği özel sektör tersaneleri görülmektedir.Tablo. 1. Özel Sektör Tersanelerindeki Çalışan Sayısı, İş kazası ve OranlarıTablo 2. Özel Sektör Tersanelerinde Meydana Gelen Ölümlü İş Kazaların Nedenleri ve Oranları (Ocak 2006-Eylül 2008)Tablo 3. Ölümlü İş Kazaların Meydana geldiği Özel Sektör Tersanleri (Ocak 2006-Eylül 2008)Dünya?da Tersaneler ve KazalarÜlkemizde olduğu gibi yurt dışındaki tersanalerde örneğin Filipinler, A.B.D. ?de ve birçok ülkede iş kazaları olmaktadır. Bu kazalar yaralanma ve ölüm ile sonuçlanmakadır. Örneğin geçenlerde Filipinler?de bulunan Hanjin Heavy Industries and Construction Phillipines Inc., adlı büyük bir gemi inşa şirketi, 2006 yılından beri Filipinler?de gemi imal eden Güney Kore merkezli bir tersanedir. Bir Filipinli işçinin Haziran (2008) ayında ölümünden sonra, iki yıl içinde hayatını kaybeden işçi sayısı 12?ye çıkmıştır. Ölümlerin üç tanesinin son dokuz gün içinde gerçekleşmiştir. A.B.D. Alabama Eyaletinde geçenlerde 1500 kişinin çalıştığı Bender Shipbuilding and Repair Co. Adlı tersanede, Vinç operatörü 24 yaşındaki Dimitri Hicks uzaktan kumandan ile vinci kullanırken sallanmaya başlayan vinçin çarpıp duvara sıkışması ile yaşamını kaybetmiştir. Yine A.B.D.'de Northgrop Grumman Corp. adlı tersane federal güvenlik ilkelerine uymadığı gerekçesiyle, 5.000 $ ceza ödemeye mahkum edilmiştir. 19 yaşındaki Kevin Batten adlı işçinin, uçak geminin havalandırma sistemi üzerinde çalışırken düşerek ölmüştür. İşçiye emniyet kemeri verilmediği ve takmadığı anlaşılmıştır. A.B.D. Louisiana eyaletinde tersanlerde iş kazsı olmuş, Amerikan iş güvenliği ve sağlık idaresi (OSHA) standartlarına uymalarına rağmen gerekli tedbirleri almadıkları için para cezaları ile cezalandırılmıştır. Örneğin bir tersane $65000 ve başka bir $45 300 para cezası ile cezalandırılmıştır. OSHA direktörü, Louisiana 90 dan fazla tersane var. OSHA buralarda gerekli incelemeleri yapmakta olduğunu söylemiş ve buralarda aşırı ses, kapalı alan tehlike çalışmalar, düşme ve elektrik çarpması, kadmiyum, nikel, krom, çinko ve demir metal dumanlarının çevreye zarar vermesi vs suçların olduğunu söylemiştir.ABD'deki Tersanelerde OSHA StandartlarıŞekil 1.?de bir tersanede olması gereken kısımlar görülmektedir. Bir tersanede gemi inşa, gemi tamiri ve bakımı, gemi sökümü bölümlerinden oluşmaktadır. Bu faliyetler belli kurallar ve yönetmeliklere göre yapılmalıdır. Şekil 1. Bir tersane?den görünüşBir tersane, birçok farklı çalışmanın, aynı zamanda olduğu bir yerdir. Ağır donanım, sıcak-iş, raspalama, kesme, kaynak montaj vs. aynı anda yapılmaktadır. Ayrıca, taşeronlar, inşaa, bakım onarm ve söküm işlerinde çalışmaktadır. Burada çeşitli iş faaliyetlerinin hepsi çok önemlidir. Planlama yapmak, güvenlik, işleri koordine etmek ve yerine getirmek her iş gününün başlangıcında kritiktir. Üretim ve kalite, her şirket için önemli iki bütündür, ama işçi sağlığı ve iş güvenliği de üretim ve kalite kadar beliki onlardan daha önemli bir unsurdur. İstatistiksel yönden tersane işinde yaygın olan genel tehlikeler şunlardır:? Kapalı alan girişi: gerekli tedbirler alınarak çalışılmalı.? Malzemeyi kaldırmak ve tutmak: tersanede birçok şey, ağırdır ve sıkışık boşluklardan dolayı sınırlı konumlar olabilir. İlk olarak yük kaldırılır. Yükü emniyetle tek başına kaldırabilirmisin? Ağır veya zor kaldırmalarda yardım almak gerekir. Bir mekanik araçla veya çalaskal kullanarak kaldırmayı düşünmek gerekir.? Güverte üstünde çalışmak: düşmeler, yaralanmaların en büyük bir nedenlerinden biridir. Çalışırken parmaklık koruma olmalıdır. Koruma yoksa emniyet kemeri kullanılmalıve kemer uygun bir yere bağlanmalıdır. Ayakların kaymaması için uygun ayakkabı giyilmeli, merdivenler ile çalşmada merdiven kurallara uygun yerleştirilmelidir.? Göz koruması: göz yaralanması, tersanede en çok olan yaralanmalarıdan birisidir. Her zaman koruyucu gözkül giyilmeli ve zorunlu durumlarad yüz koryucularıda giyilmelidir. ? Ateşle: sıcak-iş, kaynak, yanmaya karşı yakında uygun södürücü su kovası bulundur. Yangının yüksek bir potansiyeli varsa, yerel itfaiyenin tavsiyelerini takip etmek gerekir.? Bölmeler: parmaklıklar, açık bölmeler ve açık güverte kenarlarının etrafına yerleştirilmelidir. Çevre parmaklıkları her gün kontrol edilmelidir. ABD tersanelerin kullanması için geliştirilmiş, 1993 basılmış tersanlerle ilgili kapsamlı standartlar mevcuttur. Amerikan iş güvenliği ve sağlık idaresi (OSHA) e-araç teklif etmektedir. Bu araç, gemi tamiri ile ilgilidir. OSHA göre, gemi tamiri tersaneciliğin en tehlikeli işlerinden biridir. Gemi tamiri, tadil, değişme, dönüştürme, izolasyon, temizleme boyama ve bakım işlerinden oluşur. Bu işler tersane içinde veya diğer yerlerde yapılır. Şekil 2.?de Osha?nın gemi ile ilgili bakımda güvenlik e-araç konuları görülmektedir. Tehlikeler, zehirli maddelere maruz kalmayı kapsar, elektrik akımıyla öldürme olan tehlikeli atmosferler, düşer, ateşler, ve patlamalar. Bu tehlikeler, çıkarılabilir, veya etkili bir emniyet ve sağlık programının kullanımı boyunca en aza indirilebilir. E-araç tüm tehlikeli durumları ve korunma yollarını açıklamaktadır.Şekil 2. OSHA Gemi bakımda güvenlik e-Araç KonularıE-araç?daki konular şunları kapsamaktadır:? Girişler ( koruyucu çalışma yüzeyleri)? Temizlik ve diğer soğuk iş? Kapalı Alanlar ve diğer tehlikeli yerler? Elekrik devreleri ve devre bordları? Genel çalışma şartları? Sıcak iş? Merdivenler? Makina ve boru devreleri ? Malzeme kaldırma (dişli ve kancalar dahil) ? Basınçlı kaplar, tanklar ve konteynirlar ? Boyama ve diğer kaplama ? Personel koruyucu malzemeleri ? İskele kurma? Yüzey hazırlama? Aletler5. Tersanelerde Riskler, Tehlikeler ve EksikliklerTürkiye?deki Gemi İnşaa ve Tersanelerde, iş sağlığı ve güvenliği yönünden kazaya neden olabilecek çok sayıda tehlike ve risklerde bulunmaktadır. Bunlar şu şekilde sıralanabilir:1) Yetersiz çalışma alanı, (düzensiz iş yeri, hareket zorluğu, kaldırılan ve taşınan malzeme altında çalışma ve benzeri)2) Açık alanlarda çalışma, (olumsuz termal konfor şartları; soğuk, sıcak, rüzgar, yağış ve benzeri)3) Kapalı dar alanlarda çalışma, (zararlı maddelere yoğun şekilde maruz kalma, boya, gaz, kaynak kullanımı halinde yangın ve patlama riski ve benzeri)4)Yüksekte çalışma (düşme, malzeme düşmesi ve benzeri)5)Yoğun ve uzun süreli çalışma, (uygun olmayan çalışma yöntemi, yorgunluk, stres, motivasyon eksikliği)6) Kimyasallarla çalışma, oksijen, asetilen, çözücüler, boya, karbondioksit, karbonmonoksit, hidrojen sülfür kullanımı (Yangın, parlama, patlama)7)Yoğun olarak elektrikli iş ekipmanı kullanımı (düzensiz ve güvensiz enerji kabloları)8)Çok sayıda alt işveren-taşeron (organizasyon, kontrol ve denetim eksikliği)9) Çalışanların sık değişmesi (eğitimsiz ve yeteneksiz işçi, kontrol zorluğu, kalifiye olmayan, iş yerini ve risklerini tanımayan eleman)10) Ağır parçalarla çalışma (malzeme düşmesi/çarpması, sıkışma)11)Yoğun kaynak işleri (zararlı maddelere maruz kalma, gaz/duman/zararlı ışın, yangın).İş sağlığı ve güvenliği yönünden en çok tespit edilen eksiklikler ise şöyle sıralanabilir: 1) Risk değerlendirmesi yapılmaması,2) İş yerlerinde yeterli eğitim yapılmaması ve yıllık eğitim programı hazırlanarak uygulanmaması, 3) Meslek hastalığına yol açabilecek olan işlerde çalışan işçilerin sağlık kontrolünün yapılmaması, 4) İş yerlerinde yangın ekibi kurulmaması ve yangın tahliye tatbikatının yapılmaması, 5) Yüksekte çalışmalar ve düşmelere karşı gerekli önlemlerin alınmaması, 6) Kaldırma araçlarının periyodik kontrollerinin yaptırılmaması,7) Elektrik tesisatının ve topraklama tesisatının kontrolünün yaptırılmaması, 8) Seyyar elektrik kabloların dış etkenlere karşı korunmaması, elektrik panolarının9) Zeminlerinin yalıtkan malzemeyle kaplanmaması,10) Kompresörlerin periyodik kontrollerinin yaptırılmaması,11) Kişisel koruyucu donanımlarının kullanılmaması.Tersanelerde Kazaların Önlenmesi İçin Alınması Gereken Tedbirler1- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığında, iş sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili kurulların oluşturularak (tersane sahipleri ve alt yükleniciler dahil edilerek) politikaların belirlenmesi,2- Tersanelerde çalıştırılacak yönetici-mühendis-ustabaşı-ara eleman-vasıfsız işçilerin yapacak olduğu işin özelliğine uygun bir eğitimden geçirilerek sertifikalandırılması sonrasında işe başlatılmaları, 3- İlgili kurum - kuruluşlar tarafından periyodik olarak denetimlerin yapılması ve denetimler sonucunda eksikleri tespit edilen tesislere etkili yaptırımların getirilmesi,4- Tersane büyüklüğüne ve kapasitesine bağlı olarak çalıştırılacak mühendislerin, iş güvenliği uzmanlarının sayıları ile tersane üretim durumlarının belirlenmesi,5- 5763 sayılı ?İş Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun? da ?Asıl işveren-alt işveren ilişkisinin kurulması, bildirimi ve işyerinin tescili ile yapılacak sözleşmede bulunması gerekli diğer hususlara ilişkin usul ve esaslar, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından çıkarılacak yönetmelikle belirlenir.? Hükmü getirilmiştir. Bu yönetmelikte, tersanelerde çalıştırılacak taşeronlarla ilgili usul ve esaslara Müsteşarlığımızın ve sektör temsilcilerinin aktif olarak katkı yapmasının sağlanması,6- Tersanelerin yangın organizasyonu planlarının oluşturulması, 7- Tersanelerin, TS EN ISO 9001 (kalite) ve TS EN ISO 14001(çevre) ile OHSAS 18001 (iş sağlığı ve iş güvenliği) standartları belgelerini almakla yükümlü kılınmaları,8- Tersane alanında kullanılan ekipmanların TÜRKAK tarafından akredite edilmiş kuruluşlarca periyodik kontrollerinin yapılması ve süresi dolmuş ekipmanların kesinlikle kullanılmaması,9- Tersane yöneticisi tarafından, mühendis-ustabaşı-ara eleman-vasıfsız işçilerin, iş sağlığı ve iş güvenliği açısından alınan aşağıdaki tedbir ve uyarılara uymamaları durumunda, çalışma talimatlarında bazı cezai müeyyideler belirlenerek uygulanması gerekmektedir.10) Yüksekte çalışan işçilerin mutlaka emniyet kemeri tertibatını üzerine giymeli ve bu tertibatla ilgili güvenlik tedbirlerinin alınması, 11) Elektrik çarpmalarına karşı kabloların muhafazalı olarak askıda veya kanallardan geçirilmesi, güç kaynaklarının markalanması ve topraklamalarının yapılması,12) Oksijen kablolarının çalışma mahallerinde askıya alınarak kullanılması, ilgili alanlara çalışma talimatları ve uyarı levhalarının asılması,13) İş akışının sağlıklı yürütülebilmesi için iletişim sistemlerinin kurulması ve kullanılması,14)Her türlü kreyn ve vinçlerin kaldırma donanımları ve halatlarının mevzuata uygun olarak zamanında test ettirilmesi ve bakım-tutumlarının düzenli bir şekilde yaptırılması,15) Kreyn, vinç veya taşıyıcı sistemler hareket ettiğinde çalışan sesli ve ışıklı uyarı sistemlerinin bulunması, kaldırılacak blokların mapalarının çok iyi bir şekilde kaynak edilip edilmediğinin kontrolünün yapılması,16) Her türlü sıcak işlemden önce, sıcak iş emri çıkartılmalı ve sıcak işlem yapılacak yerde yangın önleminin alınması,- Gemi tanklarına girilmeden önce tankta mutlaka gaz free işlemi ve gaz ölçümünün yapılması,17) Kaldırmada kullanılan sapanların, kaldırma tonajlarının markalanması, 18)Tersanede kullanılan torna ve planya tezgahlarının, testere, pompa vb. cihazların hareketli aksamlarının etrafında koruyucu sistemlerin bulunması,19) Tersanede çalışan tüm personelin; çelik ayakkabı, baret, tulum iş eldiveni, emniyet kemeri (gerekli işlerde), koruyucu gözlük (gerekli işlerde) ve toz-gaz maskesi (gerekli işlerde) takmaları, 20)Gemilerdeki ve bloklardaki çalışma alanlarında bulunan açıklıklarda gerekli emniyet tedbirlerinin alınması. Sonuçlar? İşçi sağlığı ve iş güvenliği ilgili tedbirleri yerine getirmeyen tersaneler faaliyetlerine izin verilmemeli ve bu önlemleri alıncaya kadar faaliyetten men edilerek para cezası verilmelidir. ? Tersaneler ve taşeronlar, çalışan işçi sayısına bakılmaksızın işçi sağlığı ve iş güvenliği uzmanı bulundurmalıdır. Yine çalışan sayısına bakılmaksızın, tersanelerde işyeri hekimi istihdam edilmelidir. ? İşçilere işe alınmadan önce oryantasyon kursundan geçirilmeli ve öncelikli olarak işçi sağlığı ve iş güvenliği eğitimi verilmelidir.? Kaynakçılarda aranan sertifikalandırma zorunluluğu, gemi inşası ve tamir, bakım ve söküm işlerinde aranmalıdır.? Gemi yapı (inşa) meslek liseleri kurulmalıdır. Bu okulların gemi inşa ve gemi makinaları bölümleri kurulmalıdır. ? Son beş yılda tersane sayısı % 127 artarken işçi sayısı % 147 artmış ölüm oranı ise 5 den 12 çıkmıştır. ? Amerikan iş güvenliği ve sağlık idaresi (OSHA) yaptığına benzer gemi tamirinde kullanılan standartlar oluşturulmalıdır. Elektronik araçlar oluşturulmalı ve tersanlerde oluşacak tehlike ve riskler bu araçlar yardımıyla işçilere belirtilmek suretiyle çalışması sağlanmalıdır.Yaşar Duran AYTAŞGemi İnşa ve Tersaneler Genel Müdürü Nedim SÖZBİRSakarya Üniversitesi Öğretim ÜyesiKaynaklar1. Talat Tevrüz, Türkiye?de iş kazalarına Genel bakış, mmo.org.tr/11252.pdf, 2. Çakar, Y., İşçi sağlığı-iş güvenliği ve çözüm önerileri, mühendisve makina , Cilt 40(1999), sayı. 472, sayfa.29-30.3. N.Tur ve n. Nalbantoğlu, Gemi Sanayisinde İşçi Sağlığı ve iŞ Güvenliği, Gemi Mühendisliği ve Sanayimiz Sempozyumu, 25 aralık 2004.4. Vicki Bell, Shipyard work safety, THE FABRICATOR, September 13, 2005. 5. TBMM, Tuzla Tersanler Bölgesinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Önlemlerinin Yetersizliği ile ilgili iddialar Hakkında alt komisyon raporu, 2008.6. Denizcilik Müsteşarlığı Gemi İnşa ve Tersaneler Genel Müdürlüğü Verileri, 2008.