Gemi Geri Dönüşüm Sektörümüzün İnsan Ve Çevre Sağlığı İlişkileri

Daha önceki yazılarımda ülkemizdeki gemi geri dönüşüm sektörünün seyri ile ilgili bir takım bilgiler vermiştim. Şimdi ise, sektörün Pazar arayışı ve yakaladığı ivmeden bahsetmek istiyorum.

Gemi Geri Dönüşüm Sanayi, Aliağa bölgesinde bulunan demir çelik fabrikalarına hammadde üretmek üzere 1976 yılında Aliağa İlçesi, Arapçiftliği Mevkiinde Taşlı Burun ile Ilıca Burun arasında kurulmuştur. 1300 metrelik sahil şeridinde 21 firma ile 25 parselde faaliyet gösterdiği bilinmektedir. Ülkemizde gemi geri dönüşüm aktiviteleri yaklaşık 34 yıl boyunca inişli çıkışlı bir yol izlemiştir. Sektöre teşvik olması amacı ile, hurda gemi ithalatı için Gümrük vergilerinde muafiyet tanınmıştır. 2000 li yıllardan bu yana, tesislerin çevre, iş sağlığı ve güvenliği, atıkların bertarafı ve değerlendirilmesi ile Denizcilik konularında kamu otoriteleri olarak Müsteşarlığımız koordinesinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, TOKİ ve Çevre ve Orman Bakanlığı ile birlikte büyük bir uyum ve işbirliği anlayışı içerisinde önemli çalışmalar yapılmış ve bu çalışmalarda yıllık söküm tonajlarına yansımıştır.

Başta Uluslararası Denizcilik Örgütü gibi kimi kuruluşlar aldıkları kararlarda, dünya deniz ticaret filosundaki gemilerin bir an önce gençleştirilmesinin önemine değinmektedir. Ve yine başta Avrupa Birliği’nin aldığı karar uyarınca tek cidarlı tankerlerin dolaşımına çeşitli kısıtlamalar getirilmektedir. Bu süreç önümüzdeki yıllarda ciddi miktarda sökülecek gemi potansiyelini gündeme getirecektir. Yakın gelecekte gemi söküm sanayinden elde edilecek katma değer, ülkemiz için hiç de yabana atılabilecek bir konu olmayacaktır. Bunun farkında olan Gemi Söküm Sanayicileri, Müsteşarlığımızın desteği ve gözetiminde yatırımlarını hızla sürdürmekte ve konuyu uluslar arası boyutta takip etmektedirler.

Uluslar arası düzenlemeler getirmek amacı ile, IMO’nun bünyesinde kurulan Deniz Çevresini Koruma Komitesi (MEPC) tarafından “Gemilerin Güvenli ve Çevreye Uyumlu Geri Dönüşümü İçin Uluslar Arası Anlaşma Taslağı” oluşturulmuş, söz konusu taslak Mayıs 2009 da Hong Kong’da imzaya açılarak ülkemiz tarafından hükümetçe kabulü ve TBMM’nin onay şartı ile 2010 Ağustos ayında imzalanmıştır. Ayrıca, Dünya Gemi Sökümcüler Birliği (ISRA) 6 adet Türk firmanın katılımı ile 12 üye ile kurulmuş ve 2011 yılı dönem başkanlığı ülkemize verilmiştir.

Sektörümüzün pazar payının %90 lık kısmı yabancı bayraklı gemilerden sağlanmaktadır. İptidai şartlarda söküm yapan ülkeler uluslar arası pazarda hurda gemi tonuna 400-500 dolara kadar fiyat verebilmektedirler. Bizim gemi sökümcümüz ise 280-300 doları geçememektedir. Bunun nedeni, çevre ve insan sağlığı için yapılan yatırımlar sonucunda hurda gemi tonuna verdikleri meblağı etkilemektedir. İptidai şartlarda faaliyetlerini sürdüren söküm ülkeleri bu tür yatırımları yaptıkları takdirde hurda tonuna daha düşük fiyatlar vereceklerinden bu husus da gemi sahiplerine (geneli Avrupalı olduğundan) zarar ettirecektir. Bu nedenle, sektörümüz özel sektör gemilerinin alımında çok fazla rekabet edememekte olup, devlet gemileri sektör açısından daha rantabıl görünmektedir. Ülkeler ellerindeki bilhassa savaş gemilerinin sökümünde insan ve çevre sağlığına uygun olarak sökülebilmesi için seçici davranmakta, bu noktada ülkemizdeki söküm uygulamaları devlet gemilerini çekim noktası haline getirmektedir.

Bunun en güzel örneğini İngiltere’den alınan INVINCİBLE uçak gemisinde görmekteyiz. INVINCİBLE İngiltere donanmasına ait, 210 metre boyunda 36 metre eninde 20.000 DWT luk 21 uçak 6 helikopter savaş kapasitesine sahip bir uçak gemisidir. 7000 mil mesafeye yakıt almadan gidebilen ve 28 mil sürat yapabilen bu uçak gemisi yapmış olduğumuz bu çalışmalar neticesinde Aliağa’da 3-4 nolu parsellerde faaliyet gösteren Leyal Turizm İnş. Mobilya San. ve Tic. Ltd. Şti. nin ticari becerisi ile satın alınarak ülkemizde sökülecektir. Tahminen 4 ayda sökümü planlanan gemi İngiltere’nin Portsmounth limanından 24 Mart tarihinde 4 adet römorkör yardımı ile kalkış yapmış olup tahminen 15 Nisanda Aliağa’ya gelmesi beklenmektedir. Söz konusu geminin sökümünden sonra yaklaşık 13.000 LDT hurda çıkması beklenmektedir. Ekonomik olarak yurt dışından alınan hurda için ödenen dövizden yaklaşık 50 dolar kar edildiği düşünüldüğünde bu tonajlarda bir geminin sökümünden sağlanan fayda aşikardır. Aliağa’da sökülen gemi tonajındaki yükselişe bakıldığında 2005 yılında 111.000 LDT olan söküm tonajı, 2009 yılında 298.000 LDT, 2010 yılında 423.000 LDT 2011 yılı Mart ayı itibarı ile ise 150.000 LDT ile kapasiteler yükselişe geçmiştir. Aliağa gemi geri dönüşüm bölgesi iptidai şartlarda çalışarak 1990 lı yıllarda bu tonajlarda gemi sökmeyi başarmış ancak, yaklaşık 20 yıldır bu tonajlara ulaşamamıştır. Uluslar arası kamuoyunun gemi geri dönüşüme karşı gösterdiği hassasiyet Müsteşarlığımız tarafından dikkate alınmış ve başlatmış olduğumuz çalışmalar neticesinde insan ve çevre sağlığına yönelik yatırımlar yaptırılmış ve günümüzde yeşil gemi geri dönüşümün öncüsü olarak Pazar payımız yükseltmeye başlamıştır.

Yaşar Duran Aytaş
Gemi İnşa ve Tersaneler Genel Müdürü