Derinlerden karelerle sualtının dengelerini karaya aktaran Tahsin Ceylan, yine birbirinden ilginç konularla karşımıza çıkıyor. Canlılar arasındaki ortak yaşamı sualtından izleyerek kaleme alan Ceylan, geçtiğimiz sayımızda olduğu gibi sualtı canlılar dünyasının dengelerini sayfalarımıza taşımaya devam ediyor. Birbirlerinden yararlanan popülasyonlara ışık tutan Ceylan, bu kez okuyucularımızı “temizleme istasyonu”ndaki balıklarla, sanki tek bedende yaşıyormuşçasına uyumlu olan müthiş ikili Pagurus ve Actinia’yla son olarak da sualtı dünyasının en iyi evsahiplerinden olan süngerlerle tanıştırıyor. İşte derin dünyanın birbirinden özel ikilileri…

Temizleme merkezimize hoş geldiniz

Temizleyici balıklar temel olarak Labridae (Lapin balıkları) familyasına aittirler. Temizleyici değişebilmesine karşın, temizleme işlemi genellikle hep aynı yerde gerçekleşir. Bu işlem, oldukça karışık bir tören ve birbirini tanıma sinyalleri içeren harika bir olaydır. Temizlenmek isteyen balık, eksiksiz bir şekilde niyetini belli eden hareketler sergileyerek, “temizleme istasyonuna” yaklaşır. Başını aşağıya veya yukarıya doğrultup dikey bir pozisyon alabilir, yahut solungaç kapakları ile ağzını genişçe açarak, hareket etmeden temizlenmeyi bekler. Balık bu durumda iken, renk değiştirmesi oldukça sık rastlanan bir durumdur. Bu sinyalleri alan temizleyici balık işini yapmak üzere yaklaşır ve o da kendi renklerini göstererek, diğer balığın kendini tanımasını sağlar. Artık temizleme işleminin başlaması için hiçbir engel yoktur. Parazitler, yemek artıkları, sarkan deri parçaları temizlenir ve dolayısıyla bunlar temizleyici tarafından besin olarak tüketilmiş olur.

Temizleyici balıkların bölgedeki diğer balıklar için önemi çok büyüktür. Öyle ki, temizleyici balıkların bölgeden yok olması durumunda diğer balıkların sayısında da önemli azalma olduğu tespit edilmiştir. Parlak renkli Krustaseler de (Arthropoda şubesinin yengeçler, karidesler ve istakozları içeren sınıfı), temizleme işlevinde görev alabilir. Krustaseler temizlenecek balığın dikkatini çekmek için uzun antenlerini oynatırlar ve balığa doğru yüzüp etrafında gezinerek, onu temizlerler. Bazı karides türleri işlerini o kadar benimsemişlerdir ki, bilmeden bir temizleme istasyonu yakınlarında duran bir balık adam, parmaklarının bir temizleyici tarafından itina ile temizlenmeye çalışmasına şahit olabilir.

Diğer bir ortak yaşam çeşidi

İki türün bireyleri, yan yana bulundukları zaman karşılıklı yarar sağlıyorsa; fakat ayrı olduklarında yine yaşamlarına devam edebiliyorlarsa, bu tip ilişki protokooperasyon (Birlikte bulundukları zaman birbirlerinden yararlanan iki popülasyon arasındaki ilişki) içinde değerlendirilir. En klasik örneklerden birisi, denizde yaşayan Pagurus (yengeç) ile Actinia (anemon)’nın ortaklığıdır. Niyeti beraber yaşamak olan bir ikilinin biraraya gelmesi için gereken tek şey, boş bir salyangoz kabuğudur. Kabuğun içerisine vücudunun arka kısmını yerleştiren yengeç, keliserleriyle yani kıskaçlarıyla anemonu sararak, kabuğun üzerine yerleştirir. Böylece anemonun yakıcı tentakülleri ile kendini korur. Anemon ise, yengecin yakaladığı besinlerin bir kısmını memnuniyetle kabul eder. Tabii bu arada yengeç sayesinde hareket edebildiği için yayılımı da kolaylaşmış olur. Anlatılan ilişki tamamen isteğe bağlıdır, bireyler ayrı ayrı da yaşayabilirler. Bu yüzden böyle etkileşimlere fakültatif simbiyosiz = isteğe bağlı simbiyozis adı verilir.

Mercanlar ile algler arasındaki yaşam da çok ilginçtir. Tek bir mercan bireyine polip adı verilir. Polipler kolonileşerek mercan topluluklarını oluştururlar. Bazı mercan türlerinin polipleri alglerle kendilerini sürekli besleyebilecek ilginç bir yaşam geliştirmişlerdir. Mercan dokusunun birincil (epidermis) tabakasına dizilen algler, dışarıdan ışık enerjisi alarak fotosentezle polipin ve kendilerinin ihtiyaç duyduğu besin maddelerini üretebilirler. Buna karşılık polip, solunum ve sindirim artıklarıyla (azot, fosfat, protein) alg’in güvenli yaşam ortamını garanti eder.

Süngerler ve diğer organizmalarla ilişkileri

Süngerler Latince “delik” anlamına gelen “porus” kelimesi ile “taşımak” anlamına gelen “fere” kelimelerinin birleştirilmesiyle PORIFERA şubesi (Delikliler) olarak adlandırılmışlardır. Yapıları itibarıyla vücutlarında pek çok delik içeren bu hayvanlar, diğer organizmalara evsahipliği yapmaktadırlar. Poliket (Halkalı solucanlar), Nematod (Yuvarlak solucanlar) ve Krustase türleri (Karides ve yengeç) bu boşluklarda sıkça rastlayabileceğiniz konuklardır. Peygamber sabrına sahip bir biyologun bir sünger türü üzerindeki araştırması, bu süngerin şaşırtıcı bir şekilde 16000’den fazla karidesi barındırdığını ortaya çıkarmıştır. Bazı krustase türleri, süngerin boşluklarına yerleşerek bu delikleri doldurur ve süngerin hayatını tehlikeye sokar. Bu ilişki, anlaşılacağı üzere parazitik bir etkileşim türüdür.

Anlatmaya çalıştığımız ilişkiler, tabii ki sualtında olup bitenlerin çok ama çok ufak bir kısmıdır. Yine de bizlere hayattaki her şeyin birbirine ne kadar bağımlı olduğu konusunda ufak bir fikir verebiliyor sanırım. Hayatın devamı, bu temel etkileşimlerin incelikleri üzerine kurulmuş durumda. Kaybolmasına yol açtığımız dişlilerin bir gün saati tamamen durdurmasını istemiyorsak, lütfen bu sulak gezegenimizi sevelim ve koruyalım.

KAYNAKLAR

1. Demirsoy,A.; Yaşamın Temel Kuralları, Cilt-1/Kısım-2, 3. baskı, Meteksan yayınları, 1990.

2. Starr,C.,Taggart,R.; Biology-The Unity and Diversity of Life, Chapter 25, 6th ed., Wadsworth Publishing, 1992.

3. Ghisotti,A.; The Red Sea, Pomacentridae family, Bonechi, 1995.

4. Mojetta,A.; The Barrier Reefs, A.A.Gaddis & Sons Publishers, 1995.

5. Katağan,T.,Kocataş,A.,Bilecik,N.,Yılmaz,H.; Sünger ve Süngercilik, Tarım Orman ve Köy İşleri Bakanlığı Su Ürünleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, Seri A, Yayın No.5, 1991.

6. Starck,W.A.; Marvels of Coral Realm, National Geographic, Vol.130, No.5, November 1966.

7. Purves,W.K.,Orians,G.H.,Heller,H.C.; Life-The Science of Biology, Chapter 48, 4^th edition, 1995.

8. Geldiay,R.,Kocataş,A.; Deniz Biyolojisine Giriş, Ege Üni. Fen Fak. Kitaplar serisi No:31, 2.baskı, 1988.

9-Özen Can-Ceylan Tahsin. Denizel Canlılar Arasındaki İlişkiler. Sualtı Dünyası Dergisi