Büyük İskender'in generallerinden Seleukeia Nikator I, MÖ 300'de Belkıs/Zeugma'nın ilk yerleşimi olan "Seleukeia Euphrates" Kenti?ni kurar. Antik çağın önemli gezgin/tarihçilerinden biri olan Amasyalı Strabon, burasının Kommagene'nin dört önemli kentinden biri olduğunu ve burada ticaretin yapıldığını bildirmektedir. Kent, MÖ 64'de Roma İmparatorluğu'nun topraklarına katılır ve adı "geçit", "köprü" anlamına gelen Zeugma biçiminde değiştirilir. MS 256'da ise, Sasani Kralı Şapur, Belkıs/Zeugma'yı ele geçirir ve kentte önemli bir tahribat olur. Bu tarihten itibaren Zeugma bir daha kendini toparlayamaz ve Roma Dönemi?ndeki görkemine ulaşamaz. Bölge ile birlikte kentte, MS 4. yüzyılda Geç Roma, MS 5-6. yüzyıllarda ise Erken Bizans egemenliği görülür. 7. yüzyıldaki Arap akınları sonucunda Belkıs/Zeugma terk edilir. 10-12. yüzyıllar arasında küçük bir Abbasi yerleşimi görülür. 17. yüzyılda Belkıs Köyü kurulur. Kent, Hellenistik Dönem'in önemli bir ticaret merkezidir. Bölgenin Roma İmparatorluğu egemenliğine girmesinden sonra, burada "IV. Lejyon" olarak adlandırılan askeri garnizonun yerleşmesi ile kentin önemi artmıştır. Zeugma'da ticaretin ilerlemesiyle sanatsal etkinlikler artmış ve kültürel bir gelişme sağlanmıştır. Antakya'dan Çin'e uzanan ipek yolunun Zeugma'dan geçmesi, Samsat'dan ırmak yoluyla ticaret yapılması, IV. Garnizon'un burada konuşlandırılması sonucunda, tüccarların kente yerleştiği ve Fırat manzaralı teraslara villalarını yapmış oldukları anlaşılmaktadır. Kentte, gelişmiş bir sınır ticareti ve buna bağlı olarak büyük bir gümrük olduğu düşünülmektedir. İskele üstü olarak adlandırılan tepede, bir arşiv odasında 65.000 adet mühür baskısının ele geçmiş olması, bu kanıyı güçlendirmektedir. Papirus, parşömen, para torbaları ve gümrük balyalarını mühürlemede kullanılan bu mühür baskıları, Zeugma'da, hem güçlü bir haberleşme ağının, hem de gelişmiş bir ticaretin varlığını göstermektedir.Zeugma: Yeryüzü kültür zenginliğiFırat kıyısında yer alan Zeugma Antik Kenti GAP projesi kapsamındaki Birecik Baraj Gölü?nün suları altında kalacaktır. Binlerce yıllık medeniyet izlerini, sulara terk etmemek ve gün ışığına çıkarmak için kazı çalışmaları var gücüyle devam etmektedir. Kazı ve kurtarma çalışmaları sırasında ulaşılan her bilgi, her buluntu Zeugma Antik Kenti?nin yeryüzü kültür zenginliğinin nasıl vazgeçilmez bir parçası olduğunu gözler önüne sermektedir. Zeugma?nın asıl önemi, kazılarla ancak küçük bir bölümü ortaya çıkarılabilen Roma Villaları ve bu villaların tabanlarını süsleyen mozaiklerdir. Benzerleri Türkiye sınırları içerisinde sadece Ephesus (Efes) Antik Kenti?nde görülen bu yamaç villaları arkeolojik açıdan büyük önem taşımaktadır. Sadece A bölgesi kazılarında gün ışığına çıkarılan mozaiklerin alanının 1000 metrekareyi bulması, Zeugma?nın tam anlamıyla bir mozaik kenti olduğunu ortaya çıkarmaktadır. Yapılan araştırmalar sonucu uzmanlar tarafından, Zeugma?daki kazıların tamamlanmasıyla Gaziantep Müzesi?nin dünyanın en büyük mozaik müzesi haline dönüşeceği söylenmektedir. Sanatçılar kentiYolların kesişme noktasında bulunması, ticaret ve garnizon kenti olması Zeugma?yı sanatçıların gözünde çekici bir hale getirmiştir. Emekli olan subaylar bile kente yerleşmeye başlamıştır. Güvenli ve zengin bir kent olan Zeugma?ya dönemin en iyi sanatçıları akın etmeye başlamıştır. Böylelikle sanatçılar, kentte günümüzde olaylar yaratan mozaikler, freskler ve heykeller bırakmışlardır. Zeugma, çağımız yöneticilerinin nedenini bilmedikleri biçimde zenginleşirken, kültür ve güzel sanatlarda da gelişimini sürdürmüştür. Kentin hemen tam karşı kıyısında bulunan ve şimdi çoktan sular altında kalan Apameia Kenti ise, Helenistik çağdan sonra Zeugma?nın her alandaki rekabetine dayanamayınca terkedilmiştir. MS 2. yüzyılda Zeugma?yı Apameia?ya bağlayan ağaç kütüklerinden yapılmış salların oluşturduğu ahşap bir köprü bulunduğu da bilinmektedir. Zeugma?daki villa tipi yerleşimler, bu köprünün Fırat kıyısından başlayarak, batı yönünde yaklaşık 300- 350 metre yüksekliğindeki Belkıs Tepesi?nin üstündeki Akropolis?in eteklerine kadar ulaşmıştır. Yamaçların güney ve batı bölgesi nekropol (mezarlık), doğu ve kuzeydoğu tarafı mahalleler, kuzey kesimi ise yönetsel bölümler ve lejyon bölgesi olarak ayrılmıştır. Akropolis?in üzerinde ise Zeugma sikkelerinde sıkça rastlanan Tykhe (talih ve kader tanrıçası) Tapınağı yer almaktadır. Zeugma?nın genel topoğrafik yapısı, tam bir yamaç kenti görünümüne sahiptir. Helenistik Dönem?de başlayan villa geleneğine göre, yüksek ve manzaralı alanlar seçilmektedir. Roma Dönemi?ne gelince, yüksek yerlerde oturmak, asillere özgü bir tercih ve ayrıcalık olarak kabul edilmeye başlanmıştır. Bu nedenle kent ve villaları, arkasındaki tepelere doğru açılmış taraçalar üzerinde konumlandırılmıştır. Zeugma?nın simgesiBelkıs/Zeugma'yı Anadolu'daki pek çok antik kent içinde ön plana çıkaran birçok özellik bulunmaktadır. Bu özelliklerden birisi, kendine has özellikler taşıyan heykeltıraşlık ekolüdür. Belkıs/Zeugma'da ele geçirilen heykeller, kabartmalar ve mezar stillerinde kendini gösteren bu ekole ait pek çok örneği Türkiye'nin ve dünyanın çeşitli müzelerinde görmek de mümkündür. Zeugma kazılarının kamuoyunun henüz gündemine girmediği 1992 yılında çıkarılan bu mozaikteki kadın figürü, gizemli bakışları ile Zeugma'nın simgesi olmuştur. İlk çıktığı yıllarda kimliği konusunda kesin bir tanımlama yapılamayan bu mozaiğe figüründeki kadın resminin çingene kızlarını andırması nedeniyle çingene adı verilmiştir. Ancak bazı kaynaklar mozaikteki asma figürlerine dikkat çekerek, çingene olarak tasvir edilen kadının yer tanrısı Gaia olduğunu ileri sürmektedir. Gaia, mitolojide içinden tanrı soylarının çıktığı ilk element olarak kabul edilmektedir. Gaia, Hesiodos'un Theogonia'sında büyük bir rol oynamasına karşılık, Homeros'un şiirlerinde hiç görülmez. Hesiodos'a göre Gaia, Khaos'tan hemen sonra ikinci olarak doğmuş, O'nun hemen ardından da Eros (aşk) gelmiştir. Gaia, hiç bir erkek element yardımı olmaksızın, çevresini saran Gök'ü (Ouranos) ve Dağlar'ı, deniz unsurunun kişileştirilmiş erkek şekli olan Pontos'u doğurmuştur. Gök'ün doğuşundan sonra, Gaia O'nunla birleşmiş ve böylece sahip olduğu çocuklar, artık basit elementer güç olmaktan çıkarak, tam anlamıyla birer tanrı olmuşlardır. Kelekağzıüstü Mevkii'ndeki I. yerleşim terasında yapılan kurtarma kazısında, bir binanın üç odası ve iki havuzu açığa çıkarılmıştır. İç avlu merkezindeki sütunlu havuzun taban mozaiğinde, ortada Okeanos ve Thetis'in büstleri, aralarında ise ırmak canavarı yer almaktadır. Üç köşesinde yunus balığı üstüne binmiş, birbirine sırtı dönük yerleştirilen Eros betimleri vardır. Sol üst köşede ise Pan, balık tutmaktadır. Kalker ana kaya olması sebebiyle Fırat Irmağı, 1. terasın yaklaşık yarısını eritmiştir. Gaia?nın büyülü gözleriGaziantep Müzesinde; Zeugma antik kentinde şimdi sular altında kalan Roma villalarından çıkarılan mozaiklerin yanı sıra, Mars ve Afrodit'in bronz heykelleri de yer almaktadır.Zeugma Antik Kenti?nin 1/3?lük bölümünün sular altında kalacağı ifade edilmektedir. Karasal alanda kazı çalışmaları ise durmaksızın yürütülmektedir. Kalıntıların sular altında kalan kısımlarını görüntülerken bir an tarihe uzanıyorsunuz ve ?Fırat Nehri manzaralı olarak özenle inşa edilen villaların, gün gelip aynı nehrin sularının beslediği bir baraj gölünün altında kalabileceğini Zeugmalılar düşleyebilirler miydi?? diye düşünüyorsunuz. Dileğimiz sular altında kalan Zeugma kalıntılarının sualtı turizmine ve bölgenin tanıtımına katkı sağlamasıdır. Geçmişten günümüze yansıyan toprak tanrıçası Gaia?nın büyülü gözleri eşliğinde.Selam Olsun?