İzmir’deki vapur acentesi ve ilk armatör Thomas Bowen Rees
Thomas Bowen Rees ve Kardeşlerinden John Langdon Rees. Kaynak:Baker Aile albümü, Levantine Haritage Foundation.
Thomas Bowen Rees Egypt & Levant Steamship Co.Ltd. armatörlük şirketinin de sahibi idi. Şirket Londra merkezli gibi görünmüştür. Osmanlı’da yabancılara tanınan hudutsuz ayrıcalıklardan yararlanmak adına gemileri İngiliz bayraklı olarak ellerini kollarını sallaya sallaya kabotaj seferleri de yaptılar… İzmir Pasaport’ta Thomas Bowen Rees’in armatörlük şirket merkezi olan Rees Hanı var.
Halen yaptığım çalışmanın amacı; Thomas Bowen Rees’in Pasaport’taki Rees Binası ve Rees Binası’nın giriş merdivenleri sonundaki sağlı sollu Trabzonlar ve buradaki gemi maketi, barometre ve Richard Webster yapımı (1860..)saat ile divandan oluşan bu kompozisyonun koruma altına alınmasını önermek, kent kültürüne kazandırılması için bir işaret vermek.
Thomas Bowen Rees 26 Mart 1866’da İzmir’de dünyaya geldi. Babası Thomas Bowen Rees and annesi Ida Josephine (Langdon) Rees idi. Kardeşleri; Mary Louise (Rees) Holland, Ida Olivia (Rees) Gordon, John Langdon Rees, William Benwell Rees and Helen Gertrude (Rees) Cumberbatch idi.
Görkemli Rees Hanı günümüzde Pasaport’ta bir banka şubesi ve kafeterya olarak kullanılan OCM-Oriental Carpet Manufacturers Ltd.-Şark Halıları İmâlat Şirketi genel merkez binasının sırasında yeralmakta idi. Rees Hanı günümüzde de mevcuttur. 1886 tarihli bu hanın kapısının dışında ferforje bir ilk demir kapı vardır. İki kanatlı olan bu kapının orta kısmına doğru Rees’i anımsatan Edwardian stili “R” harfi yer alır. Kapının iki yan kolonları, merdivenler mermerden yapılmıştır ve kapının alınlığında yine Edwadian stili “R” harfi işlenmiş bir madalyon kabarma süsleme bu kapıya daha da saygınlık verir.
Dış kapının üstünde yer alan neo-klasik giriş portiği yirmi basamaklı bir koridorla birinci kata bağlanmaktadır. Girişten itibaren her biri mermer on basamak vişne renkli bir yol halısı ile kaplıdır. Yapı, yalın bir geometriye oturan mekan kurgusuna rağmen, cephe elemanları, oymalı taş konsolları ve balustradları ile balkonlar vurgulanmıştır. İlk on basamağın tam üstüne gelen tavan kısmında bir köprü alnına yerleştirilmiş mermer kabarta röleve ve ortasında mermer kabartma taş işçiliği olan Edwardian stili “R” inisiali (İsmin baş harfi) işlenmiştir.
Her iki sahanlığın Trabzonları Magahony (Maun) ağacından yapılmıştır ve gemi dümeni simitleri ile bezelidir. Herbirinde Egypt & Levant Steamship Co.Ltd. şirketinin sahibi olduğu vapurlardan “Antinoe”, “Antinous”, “Anteros”, “Hubbuck” ve “Wingrove” isimli yolcu/yük vapurlarının isimleri oyma olarak yazılmıştır. Gemi dümeni simitlerinin bazıları üzerinde gemi isimleri yoktur.
Basamaklardan çıkıldığında sahanlık kısmı sağ ve sol olmak üzere mahogany (Maun) ağaçtan trabzonlarla iki yarım sahanlık olarak yer alır. Sağdaki sahanlıkta ahşap işçiliğinin ustalıklarıyla bezenmiş ve her iki yanında hayranlık dolu 1870-1880 dönemi antik barometre ve saat vardır ki, tepe kısmında gemilerin pruvası sarı prinç kabartma halinde işlenmiştir ve etrafında altın sarısı zincirlere bağlı 2’şer Admiralty demirleri sarkar.
Saatin tarihçesi şöyledir; “Webster'ın ailesi ilk olarak 1711 yılında Cornhill'in ve yakındaki Royal Exchange'in hemen dışındaki Exchange Alley'de kuruldu. Sonraki yıllarda mağaza birkaç kez yer
değiştirdi ancak hiçbir zaman fazla uzaklaşmadı. 1800'lerin sonlarına kadar 100 yıldan fazla bir süre boyunca Webster'ler Cornhill'e çok yakın bir mesafede saatçilik yaptılar. Cornhill, berberlerden
ayakkabıcılara, kitapçılardan bankacılara kadar kahvehaneler ve dükkanlarla dolu hareketli bir bölgeydi. Bölgede çok sayıda kronometre, saat ve saat üreticisi de yer alırdı.
“İngiliz saat yapımcılığının babası” sayılan Richard Webster (Ailenin Saatçiler Şirketi'ne kayıtlı ilk üyesi), William Webster ile başlayan Webster saat yapımcılığını kurumsallaştıran ilk isim olmuştur. Ayni zamanda İngiliz Admiraltisi’nin ve East India Company’nin saat ve kronometre yapımcısıydı. Saat imalatçısı olarak aile şirketini 1813 civarında 26 Exchange Alley'de kurmuştu. Zamanla 43 Cornhill adresine ve ardından 74 Cornhill'e taşımıştır.”
Sağ taraf uzunlamasına yarım sahalıktaki karşı duvarda ise yine mahogany (Maun) çerçeye yerleştirilmiş ağaç tasarım büyük kristal bir ayna ve altında işlemeli iki kişilik divan vardır.
Soldaki yarım sahanlıkta; uzunluğu 1.60 cm. civarında olan ve cam fanus içinde sergilenen bir genel yük vapurunun donanımlı maketi sergilenmektedir. Bu vapur maketinin cam muhafazasının köşesinde, gemiye ait bir etiket bulunur ve şunlar yazılıdır; “S.S.ANTEROS- Build & Engined by DUNLOP,BREMNER & Co.Ltd., Port Glasgow. for Egypt & Levant Steamship Co.Ltd. Tam Boy: 390 ft.;Genişlik (Mould): 51.9 ft.;Derinlik: 27.5/2 ft.;Net Reg.Tonu: 2669; Azami seyir sürati: 10.3/4 Knots.” Clyde Built Ships & Shipbuilding arşivinde; inşa tarihi 1917, Denize indirilme tarihi: 22 Kasım 1916, Dunlop,Brenner & Co.Ltd. Port Glasgow’da Inch Tersanesi’nde 287 Kızak No.’su ile inşa
edildiği kayıtlıdır. Yine ayni arşivde dwt: 7610 tons., 4241 gt. Ana buhar makinesi 3 Cy, Tek pervane ve Azami ürettiği güç 1700 ihp. İlk armatörlük firmasının Londra’da kayıtlı Egypt & Levant Steam Ship Co.Ltd.- Thomas Bowen Rees & Co.Ltd olduğu belirtilmiştir.
Thomas Bowen Rees ailesi, 1853 Kırım Harbi sırasında Wales’ten İzmir’e göç etmiştir. Amaçları, İzmir’de, başta kumaş boyası işi olmak üzere, ticaret yapmaktı. İzmirli Giraud ailesinin kuzenlerinden Haydee Maud Rees ve John Langdon ’un oğlu Tom Rees, ailenin öyküsünü yayınlamıştır. Bu anlatı “Merchant Adventurers in the Levant” isimli eserde yeralan Bucalı Thomas Bowen Rees ve İzmirli Francis Werry’nin on sekizinci yüzyıldan gelen yaşamlarını vermektedir.
Thomas Bowen Rees 26 Mart 1866’da İzmir’de dünyaya geldi. Babası Thomas Bowen Rees ve annesi Ida Josephine (Langdon) Rees idi. Kardeşleri; Mary Louise (Rees) Holland, Ida Olivia (Rees) Gordon, John Langdon Rees, William Benwell Rees and Helen Gertrude (Rees) Cumberbatch idi.
Egypt & Levant Steamship Co.Ltd. şirketinin Lloyd’s House Flags & Funnels arması. Kaynak:Lloyd’s House Flags & Funnels 1912 yıllığı. “Yükselen Güneş” , Osmanlı topralarına yerleşen Avrupalı göçmenler için daima doğu olmuştur.
Günümüzde bile Bordeaux’nun şarap bağlarında güneş, levantı işaret eder. Güneşin ülkesi ise Doğu Akdeniz olarak anlaşılmalıdır. Thomas Bowen Rees aynı zamanda İngiliz Egypt & Levant Steamship Co.Ltd. şirketinin İzmir genel acentasıydı.Açıkcası sahibi veya enazından çok önemli bir ortağı idi. Rees’lerin Buca’dan ve İzmir’den göç ettikten sonra yerleştikleri İskenderiye, 1940’lı yıllarda Rumların çok etkin olduğu bir Mısır kentiydi. Bu kentteki Hristiyanlar Rumca, Arapça, Fransızca, İngilizce dillerine hâkimdiler. Her biri enaz üç lisanı biliyor ve konuşuyordu. Rumların İngilizcesi, İzmir’deki İngiliz okullarında öğrenim görmelerine rağmen Rumca aksanlı bir İngilizceydi. Hemen hepsi çok başarılı bir gemi acentesiydiler, ya da denizcilikle ilgili kumanya veya gemi adamı işleri yapıyorlardı.
Rees ailesinden John Rees, uzun zamandır İzmirli bir tüccar ve gemi acentası olan Eugene Eugenides’le orta ölçekli bir armatörlük şirketinin başındaydı ve başka armatörlük şirketlerinin İskenderiye acentası olarak hizmet veriyordu. John Rees de İzmirli bir tüccardı.
Annesi Fransız kökenliydi. Ataları 1789 Fransız İhtilali öncesinde İzmir’e göçetmişlerdi. Bu kentten ayrılmadılar ve gelen kuşaklar on sekiz ve on dokuzuncu yüzyıl boyunca incir, kuru üzüm, halı, kuru boyalar, pamuk tekstil ticareti yaptılar. Babasının dört kardeşi ikisi Rum, biri Rus, biri Macar, biri Fransız ve biri İngiliz olmak üzere altı eş sahibi oldular. Açıkcası ikisi ikişer kez evlendiler. İzmirli iki aile olarak Werrys ve Rees aileleri, 1889’da evlilikler yoluyla bir araya gelecek, akraba olmuşlardır. Werry’nin oğlu Francis Peter Werry de İzmir’de konsolosluk yapmıştır.
Bu dönem İngiliz İmparatorluğu’nun en güçlü yıllarını kapsamaktadır. Kıbrıs’ı ve Malta Adası’nı bu yüzyılda hudutları içine katmıştır ve Yunan Adalarında hudutsuz güç elde etmiştir. Rees ailesi, 1914 yılına gelindiğinde İzmir’de ve İskenderiye’de başta gemi acentesi olarak son derece önemli bir iş
alanının başında olmuştur.
25 Eylül 1914 tarihi bir dönem noktası olmuş ve Rees’ler İzmir’den ayrılmanın kaçınılmaz olduğuna karar vermişlerdir.. Ardından ilk özel stimliyatları olan “Dragon” ile kasım ayı sonu veya aralık ayı başlarında Midilli-Lesbos Adası’na gitmek üzere ailesi, kızkardeşi Ida Gordon ve dokuz aile ferdi, sekiz çocuk, bakıcılar olmak üzere geri dönmemek üzere İzmir’den ayrılırlar. Bir süre sonra Atina’ya yerleşecekler ve bu kentte 46 Stadion Caddesi’nde kendine bir ofis açacaktır.