Yazan: Osman Öndeş (Araştırma Makalesi)

Kasımpaşa'daki Kalyoncu Kışlası da artık yok!

Makaleme; “Yazan” diye bir ifadenin yerine, akademisyenlerimizin  çok değerli arşiv çalışmalarının kaynak teşkil ettiği  bir araştırma makalesi demeliyim. Bu felakete giden günlerde yazılanlardan bazılarını özet olarak alıntıladım; 

Deniliyordu ki; “Kaptan-ı derya Cezayirli Gazi Hasan Paşa tarafından, bahriye askeri yetiştirmek için yaptırılan Kasımpaşa’daki Kalyoncu Kışlası (Bahriye Kışlası), “Beyoğlu Hükümet Konağı” oluyor.

Kasımpaşa Semti asırlar boyunca Osmanlı askeri denizciliğinin her anlamda deniz üssü olmuş ve bu nedenledir ki mahallelerinde çoğunluk denizcilerin aileleri oturmuş, gemi onarımı ve inşaatına ait pek çok esnaf ve sanatkar Unkapanı Kalafatçılar semtinden başlayarak Hasköy’ün sonlarına kadar buralarda faaliyet göstermiştir.

Ben Kuzey Deniz Saha komutanlığı olduğu yılları yaşadım. Çok geniş bir bahçe ile çevrili idi. Bu bahçenin Haliç kıyısında olan kısmındaki küçük iskelede   komutanlara ait muş ve vasıta motorları bağlı olurdu. Bahçeye Kasımpaşa Vapur İskelesi tarafından girilirdi. Haliyle burada bir nöbetçi kulübesi vardı.

Divanhane’ye geniş  mermer üç basamakla girilirdi. Burası muazzam bir avluydu ve çatısı dörtlü cam kubbe halinde idi. Bu muazzam avluda hayli büyük bir  kadırga maketi senelerce sergilenmiştir.

Tersane Konferansı Divanhane’de yapıldı

23 Aralık 1876'dan 20 Ocak 1877'ye kadar olan günlerde Avusturya-Macaristan, İngiltere, Fransa, Almanya, İtalya ve Rusya elçilerinin katılımı ile Tersane Konferansı  Divanhane’de düzenlendi.

1875'te Hersek Ayaklanması ve Nisan 1876'da Nisan Ayaklanması başlamıştı. Osmanlı İmparatorluğunu parçalamak isteyen Büyük Güçler, Bosna'da ve çoğunluğu Bulgar nüfusa

sahip Osmanlı topraklarında siyasi bağımsızlıklar talep ediyorlardı. 

Büyük Güçlerin temsilcileri ile Divanhane’de  toplantı yapılmış ve tarihe “Tersane

Konferansı” olarak geçmiştir. Osmanlı İmparatorluğu önerilen talepleri reddettiğinden dolayı birkaç ay sonra Rus-Türk Harbi patlak vermiştir.
Bu toplantının yapıldığı mekan, asırlarca Kapudan-ı Derya – Bahiye Nazırı ve Kuzey Deniz Saha Komutanı  makamı olarak kullanılmıştır. Amiral Bülent Ulusu  ve sınıf arkadaşım Amiral Mustafa Turunçoğlu Kuzey Deniz Saha Komutanı olduğu yıllarda kendilerini birkaç kez  makamında ziyaret etmiştim.  Bana hatırlatıldığı üzere Tersane Konferansı’nın yapıldığı çok geniş yuvarlık masa ve koltuklar aynen muhafaza ediliyordu.

Bu salonun tavanı çepeçevre  renkli  süslemelerle bezenmişti ve özellikle köşelerde olmak üzere tavan Osmanlı devri  harp gemilerinin renkli yağlıboya tabloları ile bezeliydi.

Böylesine bir bina müze olarak korumaya alınmalı ve devletin tarihinde çok önemli yeri olan bir eser olarak yaşatılmalıdır.

Divanhane’nin karaya  bakan bahçe kısmının karşısında iki katlı taş bina vardı ki, esas kapısı yol tarafında idi. Bu binada Muhasebe ve Evrak memurları çalışırdı. Yolun karşısındaki kagir  taş bina Deniz Kuvvetleri Komutanlığı Matbaası idi. Burada hurufat dizen ustaları hatırlarım. Hasköy tarafında hemen sağdan dik bir yokuş ile Kasımpaşa Deniz Hastanesi’ne ulaşılırdı.

Uzun yıllar Kasımpaşa Deniz Hastanesi olarak bilinen  bu bina, Kaptan-ı Derya Küçük Hüseyin Paşa zamanında Kaptanpaşa Konağı olarak inşa edilmiş, II.Mahmut zamanında burada ilk Bahriye Mektebi açılmış,Kırım Harbi yıllarında bina müttefiklere tahsis olunmuş ve nihayet Kasımpaşa Deniz Hastanesi olarak tadil edilmiştir. Bina her seferinde hangi amaçla kullanılacak ise o doğrultuda tadil edilmiş ve neticede ilk Kaptanpaşa Konağı’na ait pek çok özelliği kaybolmuştur. Zamanla yapılan tadilatlar neticesinde binanın orta  kısmından yükselen kule ve bina ilk şeklini kaybetmiştir. Ancak burası Kasımpaşa Semtine anlam ve özellik veren tarihi ve mimari eserlerden biri olmaktadır.

Kasımpaşa’daki Kalyoncu Kışlası da böyle derin anlam ve önleme sahip  tarih ve kültür mirası bir eser idi!

Divanhane bu semtin  en anlamlı bir binasıdır. Zira asırlar boyunca Kapudan-ı Derya ve Bahriye Nazırlarının karargahı olmuştur.

Prof. Dr. İlber Ortaylı “Büyük amiral” olarak tanımladığı Cezayirli Gazi Hasan Paşa’nın adı da eseriyle birlikte silinecek.” demişti.

Deniliyordu ki; “Cezayirli Gazi Hasan Paşa Kışlası” olarak da bilinen Kalyoncu Kışlası için yeni bir restorasyon ihalesi açıldı. İstanbul Valiliği Koordinasyon Başkanlığı tarafından açılan, “929 Ada 1 Parsel Beyoğlu Hükümet Konağı Binası Restorasyonu Tamamlama ve Çevre Duvarları Yapım İşi” ihalesi sonuçlandı. Söz konusu ihaleyi 55 milyon 949 bin 379 TL’ye Anke İnşaat ve Restorasyon San. Tic. Ltd. Şirketi aldı. Tek geçerli teklif sahibi Anke İnşaat firması ile yapılan sözleşmeye göre söz konusu inşaat işleri 13 Ağustos 2022 tarihine kadar tamamlanacak.

Daha önce yapılan restorasyon ihalelerinde, işin adı “Cezayirli Hasan Paşa Kışlası” olarak yer almasına karşın, son ihalede “Cezayirli Hasan Paşa Kışlası” adına yer verilmedi. Sadece “Beyoğlu Hükümet Konağı Binası Restorasyonu” denilen ihale konusu işin yapılacağı ada ve parselde, tarihi kışla binası bulunuyordu.

Prof. Dr. Ali Fuat Örenç;  “Denizcilik Mirası Anıt Eser” başlığı ile yazdığı çalışmasında “Kasımpaşa Kalyoncu Kışlası, modern dönem Osmanlı askeri mimarisinin öncü binalarından olması yanı sıra, İstanbul’un denizcilik mirasına ait nadide anıt eserlerden biridir. Türk bahriyesinin sembol isimlerinden Cezayirli Gazi Hasan Paşa tarafından inşa edilen kışla, yalnızca askeri zaruretler nedeniyle değil, başkentte kalyoncu neferlerinden kaynaklanan asayiş sorunlarına çare olması amacıyla da yapılmıştı. 1782 yılında inşa edilen bina, zaman içinde Kalyoncular Kışlası, Kasımpaşa Kışla-i Hümayunu, Bahriye Kışlası, İstanbul Kışlası ve Cezayirli Gazi Hasan Paşa Kışlası adlarıyla anılmıştır.” diyordu.

Osmanlı Devleti’nde asırlarca askerî Türk denizciliğinin üssü olan Kasımpaşa; (Solda) Cezayirli Gazi Hasan Paşa Konağı- Kaptanpaşa konağı, (Ortada sahilde) Divanhane. (Sağda geride) Kalyoncu Kışlası ve (En sağda) Haliç Tersanesi.

Prof. Dr. İlber Ortaylı  bir yazısında şöyle diyordu; “İlginç bir hayatı ve icraatı olan bir tarihi portredir, bu büyük amiral ve askerin üzerinde düşünmek gerekir. Bu toplumun zaman zaman içine düştüğü karmaşaya rağmen, şartlara uyum sağlayan ve kendini yenileyen bir insan deposu olduğunu onun kadar gösteren büyük adamlar azdır.

‘Cezayirli’ lakabına bakarak Hasan Paşa’yı Cezayir’de yetişen Batı Anadolulu Türk uşaklarından biri olarak düşünmeyelim.

Kafkasyalıdır; muhtemelen sınır boyundaki müsademelerden birinden İranlılara esir düşmüş ve Tekirdağlı bir tüccar tarafından satın alınmıştı. Yetiştiği muhitte zekâsı ve atılganlığıyla kendini gösterdi. Yeniçeri Ocağı’na kaydoldu. 18’inci yüzyılda çokça tekrarlanan Rus ve Avusturya ittifakına karşı yapılan muharebelerde elden çıkan Belgrad kuşatması sırasında kendini ispatladı. Ardından eski efendisinin kızıyla evlendi. Bugün Kasımpaşa’daki mezarlıkta karısı, kayınpederi ve ikisinin ortasında temsili şahidesiyle (mezar taşıyla) paşa sayısız eserler kazandırmış bir devlet adamı olarak İstanbulluları selamlar.”

Türk denizciliğinin  Osmanlılar devriden buyana ayakta kalmış eserlerinden olan “Kalyoncu Kışlası” Batı dünyasında müze olarak korunurdu. Hangi ülkede ise o ülkenin bahriyesi sahip çıkardı. Türkiye’de bunlar olmadı; Kasımpaşa, Osmanlı Donanmasının deniz üssü idi. Cumhuriyetin ilk yıllarında Kasımpaşa semti, asker denizcilerin hatta evlerinin yoğunlaştığı bir bahriye semti idi. O nedenledir ki, Kaptan-ı Derya ve Bahriye Nazırlarının ve nihayet Cumhuriyet yıllarında da “Kuzey Deniz Saha Komutanlığı” olarak önemini korudu.

Karşısında yeralan binaların tamamı bahriyeye aitti. Bunların en önemlisi Kaptan-ı Derya Cezayirli Gazi Hasan Paşa’nın inşa ettirdiği “Kalyoncu Kışlası” idi.

Kalyoncu Kışlası tarihi değeri yanında bir devrin askerî mimari anlayışını da yaşatıyordu. Avlusunda bir de camisi vardı.

Kalyoncu Kışlası da Deniz Kuvvetleri Komutanlığı envanterinden çıkartıldı. Milli Emlak’e devredildi. Bir süre Beyoğlu Kaymakamlığı  olması istendi.. Cami restore edilirken, Kalyoncu Kışlası yıkıldı ve yerlebir edildi. Böylece bir tarihi eser yok edildi.

Aslında Kasımpaşa giderek bir bahriye semti olmaktan çıkartıldı.

Kalanlar sadece  Kaptan Paşa Çeşmeleri’dir ki, bunları da söküp götürmeleri şaşırtıcı olamaz!

Yıl 1918- Tepebaşı Yokuşu’ndan Kasımpaşa’ya ve Haliç’e bakış; Solda Mesudiye, sağda Hamidiye kruvazörleri  ve Hamidiye’nin sancak bordasında Turgut Alp  Yüzer Maçunası görülmekte. Sahilde en sağda Divanhane, orta geride Kalyoncu Kışlası ve solda Kasımpaşa Haliç Tersanesi- Kaptan Paşa Konağı yeralmakta. Bütünüyle Osmanlı Devleti’nin asırlarca Deniz Üssü olmuş bir semt!

Yıl 2012

Kasımpaşa’da Osmanlı’nın İlk Modern Kışlası’nı yıkıldı!

“İstanbul Kasımpaşa’da bulunan ve Kalyoncular Kışlası ya da Cezayirli Gazi Hasan Paşa Kışlası olarak adlandırılan binaların sessizce yıkıldığı fark edildi!

İstanbul Valiliği tarafından cami ve kışla restorasyonunun birleştirilmesiyle işe başlayan Erbu İnşaat, 17 Temmuz 2012’de dilekçe ile Yıldız Teknik Üniversitesi’ne (YTÜ) başvurarak Cezayirli Gazi Hasanpaşa Kışlası’nın taşıyıcı sistemi hakkında detaylı rapor istemişti. YTÜ, kışlanın mevcut durumuyla can güvenliği performans düzeyini sağlayamadığı, Cumhuriyet döneminde betonarme olarak yeniden inşa edildiği için özgün olmadığı, 1966’da taşıyıcı sistemin betonarmeye çevrildiğini belirtmiş ve. YTÜ, raporunda, binaların yıkılarak özgün yapı malzemeleri ya da betonarme olarak yeniden inşa edilmesinin en doğru yol olacağını belirtirken, İstanbul 2 No’lu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu da yıkıma izin vermişti. Toplam kapalı alanı 7 bin 200 metrekare olan kışla ve etrafındaki binalar tamamen yıkılırken, sadece restorasyonu süren cami ayakta kaldı. (Kaynak: Erman Ertuğrul Tarih: 23 Haziran 2012)